Σάββατο, 1 Φεβρουαρίου 2014

"Όταν πήραν τους..." Η φράση του Martin Niemöller


«Όταν πήραν τους…»

του Σταύρου Τσιάκαλου


Έχω ετοιμάσει ένα άρθρο για την ιστορία της φράσης «όταν πήραν τους …» και για τον άνθρωπο που τη διατύπωσε, δηλαδή τον Martin Niemöller (και όχι τον Μπρέχτ όπως νομίζουν πολλοί). Θα το δημοσιεύσω σύντομα. Σήμερα όμως, με αφορμή μια συζήτησή του στο fb, ο πατέρας μου μού ζήτησε να ανεβάσω -ως προδημοσίευση!- το μέρος εκείνο που δείχνει τι ακριβώς ή τι περίπου είπε ο Niemöller, από το οποίο επιπλέον προκύπτει τι δεν μπορεί να είπε.

Τα λόγια ειπώθηκαν το Πάσχα του 1976 σε μια συζήτηση που έγινε σε μια αίθουσα της Ενορίας Kaiserslautern -Siegelbach του ιερέα Hans-Joachim Oeffler, όπου ο Niemöller είχε κληθεί να κάνει κήρυγμα. Εκεί ρωτήθηκε για τη στάση της εκκλησίας απέναντι στους Ναζί και την καθυστερημένη αντίδρασή της. Το τι ακριβώς ειπώθηκε δεν καταγράφηκε από κανένα και γι’ αυτό υπάρχουν αρκετές διαφορετικές εκδοχές, ορισμένες απ’ αυτές ασφαλώς λανθασμένες. Ο Niemöller σε μια, καταγραμμένη συζήτηση, με τους Hannes Karnick και Wolfgang Richter απάντησε αργότερα ως εξής στη σχετική ερώτηση:

«Ερώτηση: Ποτέ γεννήθηκε αυτό το ποίημα με τη φράση «όταν πήραν τους κομμουνιστές, εμείς σιωπήσαμε…;»

Niemöller: Όχι, δεν ήταν ποίημα. Μια φορά έκανα κήρυγμα στην ενορία του Oeffler, που ήταν τότε επίσκοπος της λουθηρανής-σλοβακικής εκκλησίας στο Siegelbach bei Kaiserslautern. Κατόπιν είχαμε μια συζήτηση σε μια αίθουσα της ενορίας πολύ κοντά στην εκκλησία. Ο κόσμος εκεί έθεσε πολλά ερωτήματα κι ανάμεσα σ’ αυτά ήταν αν δεν ξυπνήσαμε τη Νύχτα των Κρυστάλλων. Κι εγώ λέω, για όνομα του Θεού, μη με ρωτάτε εμένα για μετά το 1938, εμένα με συνέλαβαν το 1937 κι από τότε ήμουν πάντα σε απομόνωση. Κατά τα άλλα, βλέπετε, όταν στην αρχή φυλάκισαν τους κομμουνιστές, και φυσικά μάλλον το πληροφορηθήκαμε αμέσως, δεν θυμάμαι πια, όμως δεν ξεσηκωθήκαμε ενάντια στο ότι φυλακίστηκαν οι κομμουνιστές, καθώς εμείς, βλέπεις, ζούσαμε για την εκκλησία και μέσα στην εκκλησία, και οι κομμουνιστές, βλέπεις, δεν ήταν φίλοι της εκκλησίας, αντίθετα μάλιστα ήταν δεδηλωμένοι εχθροί της, και γι’ αυτό τότε σιωπήσαμε. 
Και μετά ήλθε η σειρά των συνδικάτων, και τα συνδικάτα επίσης δεν ήταν φίλοι της εκκλησίας, κι εμείς είχαμε πολύ λίγες σχέσεις ή μάλλον καθόλου πια σχέσεις μαζί τους, και είπαμε ας τα βγάλουν πέρα μόνοι τους.

Δεν υπάρχει τίποτε καταγραμμένο ή κάποιο αντίγραφο αυτού που είπα, και μπορεί να το διατύπωσα κάπως αλλιώς. Πάντως η ιδέα ήταν η εξής: Με τους κομμουνιστές το αφήσαμε να περάσει χωρίς να πούμε τίποτε. Και με τα συνδικάτα, κι αυτό το αφήσαμε ακόμη να περάσει. Και με τους Σοσιαλδημοκράτες το αφήσαμε να περάσει. Βλέπεις, όλα αυτά δεν ήταν δικιά μας υπόθεση. Η εκκλησία, βλέπεις, δεν είχε καμιά σχέση με την πολιτική και ούτε έπρεπε να έχει».

Είπε και άλλα, αυτά όμως στο άρθρο.